नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनमा केही नाम यस्ता छन्, जसलाई पदले मात्र होइन, विचारले चिनिन्छ । केही नेताहरू संगठनको संरचनामा माथि पुग्छन्, तर सबै नेता इतिहासको चेतनामा बस्न सक्दैनन् । इतिहासले ती व्यक्तिलाई मात्र स्थान दिन्छ, जसले आन्दोलनलाई दिशा दिन्छन्, विचारलाई जीवन दिन्छन् र संकटका बेला पथप्रदर्शक बन्छन् । नेकपा(एमाले)का महासचिव शंकर पोखरेल यस्तै एउटा नाम हुन् – जसलाई केवल संगठनका प्रशासक, चुनावी रणनीतिकार वा पार्टीका उच्चपदस्थ नेताका रूपमा मात्र बुझ्नु अधुरो हुन्छ । उनी मूलतः विचार र सिद्धान्तका मानिस हुन् । अझ स्पष्ट रूपमा भन्ने हो भने-मदन भण्डारीले रोपेको वैचारिक बिरुवालाई हुर्काउने, जोगाउने र नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्ने अगुवा हुन् ।
जननेता मदन भण्डारीले नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई यथार्थको धरातलमा उभ्याउँदै जनताको बहुदलीय जनवादको सिद्धान्त अघि सारे । त्यो केवल दस्तावेज थिएन, त्यो समयसँग संवाद गर्ने साहसी राजनीतिक प्रतिबद्धता थियो । जब धेरै कम्युनिस्ट धारहरू सिद्धान्तको कठोर खोलभित्र बन्द थिए, मदनले कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई जनतासँग जोड्ने बाटो देखाए । उनले आन्दोलनलाई बन्द कोठाबाट खुला समाजमा ल्याए । विचारलाई नारा होइन, व्यवहार बनाए । यही वैचारिक क्रान्तिको सर्वाधिक प्रभाव जसले ग्रहण गरे, तीमध्ये अग्रपंक्तिमा शंकर पोखरेल पर्छन् ।
मदन भण्डारीले कुनै बेला दाङ पुगेका बेला भनेका थिए-“दाङले एमालेको भावी नेतृत्व जन्माएको छ, ती हुन् शंकर पोखरेल ।” यो सामान्य प्रशंसा थिएन । मदन जस्तो दूरदर्शी नेताले कसैबारे यस्तो वाक्य सहजै बोल्दैनथे । त्यो केवल प्रशंसा होइन, भविष्यवाणी थियो । एउटा राजनीतिक मूल्याङ्कन थियो । वैचारिक उत्तराधिकारको संकेत थियो । त्यसबेला शंकर पोखरेल अखिलको अध्यक्ष थिए । युवा उमेरमै उनी संगठन, वैचारिक स्पष्टता र भाषिक प्रखरताका कारण अलग पहिचान बनाइसकेका थिए । मदनले त्यो क्षमता देखेका थिए । त्यसैले शंकरलाई उनले केवल एक कार्यकर्ता वा युवा नेता भनेर हेरेनन, आन्दोलनको भविष्य बोकेका सम्भावनाशील व्यक्तित्वका रूपमा बुझे ।
राजनीतिमा नजिक हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन, कसैको विचार आत्मसात् गर्न सक्नु ठूलो कुरा हो । मदनसँग शंकरको सामीप्यता केवल भौतिक वा सांगठनिक थिएन, त्यो वैचारिक थियो । मदनले जबजलाई जसरी व्याख्या गर्थे, त्यसको मर्म शंकरले गहिराइमा बुझे । यही कारण शंकर पोखरेल आज जबजका सबैभन्दा प्रभावशाली व्याख्यातामध्ये गनिन्छन् । पार्टीभित्र जब सिद्धान्तबारे बहस उठ्छ, दस्तावेजको अर्थ बुझ्नुपर्छ, वा वैचारिक दिशाबारे स्पष्टता चाहिन्छ । धेरैको ध्यान स्वाभाविक रूपमा शंकरतर्फ जान्छ ।
आज राजनीति नारा, प्रचार र छवि निर्माणको प्रतिस्पर्धामा सीमित हुँदै गएको आरोप लाग्छ । यस्तो समयमा वैचारिक गहिराइ भएका नेता दुर्लभ बन्दै गएका छन् । शंकर पोखरेलको विशेषता यहीँ छ । उनी बोल्दा केवल शब्द बोल्दैनन्, तर्क बोल्छन्, सिद्धान्त बोल्छन्, इतिहास बोल्छन् । उनको भाषणमा उत्तेजना मात्र हुँदैन, अध्ययनको गहिराइ हुन्छ । उनी भीडले ताली बजाउने वाक्यभन्दा सोच्न बाध्य पार्ने तर्क प्रस्तुत गर्छन् । यही कारण उनका भाषणहरू पार्टीभित्र प्रशिक्षण सामग्री जस्तै मानिन्छन् ।
भाषणकला राजनीतिमा ठूलो शक्ति हो । तर सबै वक्ता प्रभावशाली नेता हुँदैनन् । कतिपय नेता चर्को स्वरले ताली बटुल्छन्, तर विचार दिन सक्दैनन् । शंकर पोखरेलको वक्तृत्व यस अर्थमा फरक छ – उनको भाषण सुनेपछि श्रोता केवल उत्साहित मात्र हुँदैनन्, विचार गर्न पनि बाध्य हुन्छन् । उनी शब्दको चमकले होइन, तर्कको गहिराइले प्रभाव पार्छन् । यही गुणले उनलाई वैचारिक नेताका रूपमा स्थापित गरेको हो ।
राजनीतिक जीवनमा छवि पनि ठूलो पूँजी हो । नेपालको राजनीतिमा आरोप, विवाद, भ्रष्टाचार र शक्ति दुरुपयोगका कथा सामान्य जस्तै भइसकेका छन् । यस्तो वातावरणमा शंकर पोखरेलको वेदाग छवि आफैँमा एउटा विशिष्ट पहिचान हो । विरोधीहरूले विचारमा आलोचना गर्न सक्छन्, तर व्यक्तिगत आचरणमाथि गम्भीर प्रश्न उठाउन सक्ने ठाउँ अत्यन्त सीमित छ । यो सामान्य उपलब्धि होइन । लामो राजनीतिक यात्रामा स्वच्छ छवि जोगाउनु कठिन परीक्षा हो । शंकरले त्यो परीक्षा पार गरेका छन् ।
राजनीति केवल सत्ता प्राप्तिको खेल मात्र होइन, यो विश्वासको लडाइँ पनि हो । जनताले अन्ततः त्यही नेतालाई दीर्घकालीन भरोसा गर्छन्, जसको सार्वजनिक जीवन पारदर्शी हुन्छ । शंकर पोखरेलप्रति कार्यकर्ताको विश्वासको एउटा प्रमुख आधार यही नै हो-उनी पदमा पुगेपछि बदलिएका नेता होइनन्, संघर्षका दिनमा जस्ता थिए, मूल स्वभावमा त्यस्तै छन् ।
एमालेको इतिहासमा वैचारिक संकटका चरणहरू आएका छन् । आन्तरिक ध्रुवीकरण, नेतृत्व संघर्ष, रणनीतिक मतभेद – यी सबै कुनै न कुनै रूपमा पार्टीले भोगेको छ । यस्ता संवेदनशील क्षणहरूमा पार्टीलाई एकताबद्ध राख्न केवल संगठनात्मक शक्ति पर्याप्त हुँदैन, वैचारिक आधार चाहिन्छ । शंकर पोखरेल बारम्बार यही भूमिकामा देखिएका छन् । उनी भावनात्मक उत्तेजनाभन्दा वैचारिक स्पष्टताको पक्षमा उभिन्छन् । यही गुणले उनलाई संगठनको स्थिर स्तम्भ बनाएको छ ।
मदन भण्डारीको निधनपछि जबजको नाम त धेरैले लिए, तर त्यसको आत्मा सबैले जोगाउन सकेनन् । कसैले जबजलाई केवल चुनावी नारा बनाए, कसैले परिस्थितिअनुसार तोडमोड गरेर प्रयोग गरे । तर जबजलाई यसको मौलिक मर्ममा बुझ्ने र बचाउने केही सीमित नेतामध्ये शंकर अग्रस्थानमा छन् । उनी बारम्बार स्मरण गराउँछन् – जबज कुनै अवसरवादी दस्तावेज होइन, यो नेपाली समाजको ठोस यथार्थबाट जन्मिएको सिर्जनशील मार्क्सवादी प्रयोग हो । त्यसैले यसको रक्षा गर्नु भनेको केवल एउटा पुरानो दस्तावेज बचाउनु होइन, एमालेको वैचारिक आत्मा जोगाउनु हो ।
शंकर पोखरेलको अर्को ठूलो शक्ति भनेको उनी भावनात्मक र बौद्धिक नेतृत्वको संयोजन हुन् । केही नेता कार्यकर्ताको मन जित्छन् तर विचारमा कमजोर हुन्छन् । केही नेता विचारमा बलिया हुन्छन् तर जनसम्पर्कमा कमजोर । शंकरमा यी दुई पक्षको सन्तुलन देखिन्छ । उनी कार्यकर्तालाई ऊर्जा दिन सक्छन्, बुद्धिजीवीलाई तर्क दिन सक्छन्, नेतृत्वलाई रणनीति दिन सक्छन् । यही बहुआयामिक क्षमता नै उनलाई अलग बनाउँछ ।
आज एमालेभित्र र बाहिर एउटा बहस कहिलेकाहीँ सुनिन्छ-ओलीपछिको नेतृत्व कसले सम्हाल्छ ? यो प्रश्न व्यक्तिमात्रको उत्तर खोज्ने भन्दा पनि पार्टीको वैचारिक निरन्तरता कसले जोगाउँछ भन्ने प्रश्न हो । नेतृत्व केवल कुर्सी सम्हाल्ने क्षमता होइन, आन्दोलनको दिशा सम्हाल्ने क्षमता हो । यही सन्दर्भमा शंकर पोखरेलको नाम बलियो रूपमा अगाडि आउनु संयोग होइन । उनी संगठन बुझ्छन्, सिद्धान्त बुझ्छन्, सत्ता बुझ्छन्, र जनताको मनोविज्ञान पनि बुझ्छन् ।
केपी शर्मा ओलीको नेतृत्वले एमालेलाई शक्तिशाली राष्ट्रिय दलका रूपमा उभ्याएको तथ्य निर्विवाद छ । तर प्रत्येक युगले आफ्नो निरन्तरता खोज्छ । ओलीको राजनीतिक विरासतलाई केवल शक्ति राजनीतिले होइन, वैचारिक आधारले टिकाउनुपर्छ । यही ठाउँमा शंकर पोखरेलको भूमिका निर्णायक देखिन्छ । किनकि उनी सत्ता सञ्चालनको अनुभव र वैचारिक स्पष्टता दुवै बोकेका नेता हुन् ।
शंकर पोखरेललाई मदन भण्डारीको उत्तराधिकारी भन्नुको अर्थ उनी मदनकै प्रतिरूप हुन् भन्ने होइन । इतिहास दोहोरिँदैन । व्यक्तित्व प्रतिलिपि हुँदैन । तर विचारको उत्तराधिकार सम्भव हुन्छ । मूल्यको उत्तराधिकार सम्भव हुन्छ । राजनीतिक साहसको उत्तराधिकार सम्भव हुन्छ । यही अर्थमा शंकर मदनका उत्तराधिकारी हुन् । उनले मदनको विचारलाई केवल उद्धृत गरेका छैनन्, त्यसलाई वर्तमान राजनीतिक यथार्थसँग संवाद गराएका छन् ।
कुनै पनि आन्दोलनलाई बचाउने अन्तिम शक्ति हतियार होइन, विचार हो । विचार कमजोर भयो भने संगठन बलियो भएर पनि भत्किन्छ । विचार स्पष्ट भयो भने संकटमा पनि आन्दोलन टिक्छ । एमाले आज जहाँ छ, त्यहाँ वैचारिक स्पष्टता कायम राख्ने जिम्मेवारी झन् ठूलो भएको छ । बाह्य चुनौती छन्, आन्तरिक चुनौती छन्, नयाँ पुस्ताका प्रश्न छन् । यस्ता सबै प्रश्नको उत्तर पुराना नाराले मात्र दिँदैन । गहिरो अध्ययन, समयानुकूल व्याख्या र वैचारिक दृढता चाहिन्छ । शंकर पोखरेल यही आवश्यकता पूरा गर्न सक्ने पात्रका रूपमा देखिन्छन् ।
राजनीतिमा सबैभन्दा कठिन काम हो-समयको दबाबमा पनि सिद्धान्त नछोड्नु । लोकप्रियताको लोभमा विचार बेच्न सजिलो हुन्छ । क्षणिक लाभका लागि सिद्धान्तसँग सम्झौता गर्नु झन् सजिलो हुन्छ । तर इतिहासले सम्झने व्यक्ति त्यो हुन्छ, जसले कठिन घडीमा पनि आफ्नो वैचारिक धरातल छोड्दैन । शंकर पोखरेलको यात्राले यही संकेत दिन्छ । उनी बहस गर्छन्, तर्क गर्छन्, परिस्थिति बुझ्छन्- वैचारिक मेरुदण्ड टुट्न दिँदैनन् ।
मदन भण्डारीले देखेको सपना केवल चुनाव जित्ने पार्टी बनाउने थिएन । उनको सपना थियो- जनतामा आधारित, लोकतान्त्रिक मूल्यमा अडिएको, राष्ट्रिय स्वाभिमान बोकेको आधुनिक कम्युनिस्ट शक्ति निर्माण गर्ने । त्यो सपना अधुरो छैन, तर पूर्ण पनि भइसकेको छैन् । त्यसलाई निरन्तरता दिन नयाँ पुस्ताले वैचारिक दिशाबोध भएको नेतृत्व चाहिन्छ । आजको एमालेमा त्यो पात्र को हो भन्ने प्रश्नको उत्तर धेरैले एउटै नाममा खोजिरहेका छन्- शंकर पोखरेल ।
दाङको माटोले जन्माएको त्यो युवा, जसलाई मदनले भविष्यको नेतृत्व भनेर चिनाएका थिए, आज राष्ट्रिय राजनीतिमा परिपक्व वैचारिक स्तम्भ बनेर उभिएका छन् । यो यात्रा संयोगले बनेको होइन । अध्ययन, अनुशासन, समर्पण र विचारप्रतिको निष्ठाले बनेको हो । शंकर पोखरेललाई बुझ्नु भनेको केवल एउटा नेताको राजनीतिक यात्रा पढ्नु होइन, एमालेको वैचारिक निरन्तरताको नक्सा पढ्नु हो । अन्ततः प्रश्न सरल छ- मदनको वैचारिक विरासत कसले बोक्ने ? जबजको रक्षा कसले गर्ने ? एमालेलाई सिद्धान्त र व्यवहारको सन्तुलनमा कसले अगाडि बढाउने ? आजका उपलब्ध संकेतहरूले एउटै सशक्त निष्कर्षतर्फ इङ्गित गर्छन्- मदनका उत्तराधिकारी र जबजका सबैभन्दा भरोसायोग्य रक्षा कवच शंकर पोखरेल नै हुन् । किनकि पदले होइन, विचारले नेता बनाउँछ । र विचारको यो लडाइँमा शंकर पोखरेल केवल सहभागी होइनन् अग्रपंक्तिका सेनापति हुन ।
