राजनीतिक दल केवल चुनाव जित्ने संयन्त्र मात्र होइन; त्यो समाजको विचार, आकांक्षा र परिवर्तनको माध्यम पनि हो। कुनै पनि दलको शक्ति केवल संगठनको आकार, नेतृत्वको लोकप्रियता वा निर्वाचन परिणामले मात्र मापन हुँदैन, त्यसको वास्तविक शक्ति जनतासँग रहेको सम्बन्ध, विचारप्रतिको प्रतिबद्धता, संगठनात्मक जीवनको स्वास्थ्य तथा समाजप्रतिको उत्तरदायित्वले निर्धारण गर्छ। लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा जनताको विश्वास प्राप्त गर्न सफल दलले मात्र दीर्घकालीन राजनीतिक स्थायित्व र नेतृत्व क्षमता हासिल गर्न सक्छ।
नेपालको राजनीतिक इतिहासमा जनआन्दोलन, लोकतान्त्रिक आन्दोलन र सामाजिक परिवर्तनका अनेक चरणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका राजनीतिक दलहरू अहिले नयाँ चुनौतीसँग सामना गरिरहेका छन्। सूचना–प्रविधिको तीव्र विकास, नागरिक चेतनाको विस्तार, बदलिँदो सामाजिक संरचना र जनअपेक्षाको तीव्र वृद्धिले राजनीतिक दलहरूलाई आफ्ना कार्यशैली, संगठन र सोचमा व्यापक सुधार गर्न आवश्यक बनाएको छ।
यस सन्दर्भमा नेकपा (एमाले) को जनसम्बन्ध विकास र पार्टी रूपान्तरणको प्रश्न केवल संगठनात्मक सुधारको विषय होइन, यो पार्टीको भविष्यसँग प्रत्यक्ष जोडिएको रणनीतिक विषय हो। जनतासँगको सम्बन्ध बलियो बनाउँदै पार्टीलाई अझ लोकतान्त्रिक, जनमुखी, संघर्षशील र प्रभावकारी बनाउने आवश्यकता अहिले झन् बढी महसुस भएको छ। यीनै विषयमा जोड दिँदै एमाले महासचिव शंकर पोखरेलले एमाले सुधार्ने सात बुँदे उपाए फेसवुकमार्फत सार्वजनिक गरेका छन् । प्रस्तुत छ,पोखरेलका सात बुँदामा व्याख्यात्मक टिप्पणी ।
गम्भीर आत्मसमिक्षा र रूपान्तरणको दृढ संकल्प
कुनै पनि रूपान्तरणको पहिलो शर्त आत्मसमिक्षा हो। आफूभित्र रहेका कमजोरी स्वीकार नगरी सुधारको प्रक्रिया अघि बढ्न सक्दैन। राजनीतिक दलहरूमा पनि यही सिद्धान्त लागू हुन्छ। विगतका उपलब्धिसँगै भएका कमजोरीहरूको वस्तुगत समीक्षा गर्नु आवश्यक हुन्छ।
आत्मसमिक्षा भनेको केवल आलोचना गर्नु वा गल्ती खोज्नु मात्र होइन; यो आफ्नो यात्रालाई वस्तुगत रूपमा मूल्याङ्कन गर्दै नयाँ दिशातर्फ अगाडि बढ्ने प्रक्रिया हो। जब कुनै पार्टीले आफ्ना व्यवहार, संगठनात्मक संस्कार, नेतृत्व शैली र जनतासँगको सम्बन्धको इमानदार समीक्षा गर्छ, तब मात्र वास्तविक सुधारको आधार तयार हुन्छ।
एमालेका लागि पनि यो पक्ष अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। विगतमा भएका उपलब्धिलाई जोगाउँदै बदलिँदो राजनीतिक परिस्थितिअनुसार आफूलाई समयसापेक्ष बनाउने दृढ संकल्प आवश्यक छ। रूपान्तरणको अर्थ आफ्नो मूल विचार त्याग्नु होइन; बदलिँदो समाजअनुसार कार्यशैली र सोचलाई परिमार्जन गर्नु हो।
जनताले अहिले राजनीतिक दलसँग भाषणभन्दा बढी व्यवहार खोजिरहेका छन्। उनीहरू प्रतिबद्धता भन्दा कार्यसम्पादनमा विश्वास गर्न थालेका छन्। त्यसैले पार्टीले जनअपेक्षालाई केन्द्रमा राखेर आत्मसमिक्षा र सुधारको अभियान अघि बढाउन आवश्यक छ।
कमिटी प्रणालीको पुनर्स्थापना र सुदृढीकरण
राजनीतिक दलको संगठनात्मक मेरुदण्ड कमिटी प्रणाली हो। पार्टी सञ्चालन व्यक्तिकेन्द्रित नभई संस्थागत प्रक्रियाबाट हुनुपर्छ। जब संस्थाभन्दा व्यक्ति शक्तिशाली बन्छ, त्यहाँ लोकतान्त्रिक अभ्यास कमजोर हुन थाल्छ।
कमिटी प्रणालीले सामूहिक छलफल, निर्णय प्रक्रिया र जिम्मेवारी बाँडफाँडलाई व्यवस्थित बनाउँछ। यसले निर्णय प्रक्रियालाई पारदर्शी, उत्तरदायी र सहभागितामूलक बनाउने काम गर्छ।
पार्टीका हरेक तहका कमिटीहरू नियमित, सक्रिय र प्रभावकारी बन्नु आवश्यक छ। बैठकहरू केवल औपचारिकता पूरा गर्ने माध्यम नभई नीति निर्माण, समीक्षा, योजना र जनचासो सम्बोधन गर्ने थलो बन्नुपर्छ।
स्थानीय तहदेखि केन्द्रीय तहसम्म कमिटी प्रणालीलाई सुदृढ बनाउनु भनेको संगठनलाई जीवित र गतिशील बनाउनु हो। संस्थागत प्रणाली बलियो भए नेतृत्व परिवर्तन वा परिस्थिति परिवर्तनले पार्टी कमजोर हुँदैन।
सामूहिक नेतृत्व प्रणालीको विकास
राजनीतिक दलभित्र सामूहिक नेतृत्व लोकतान्त्रिक संस्कृतिको आधार हो। कुनै पनि व्यक्तिको क्षमता महत्त्वपूर्ण भए पनि संस्थाभन्दा माथि व्यक्ति हुन सक्दैन।
सामूहिक नेतृत्वले निर्णय प्रक्रियामा विविध अनुभव, विचार र दृष्टिकोण समेट्ने अवसर प्रदान गर्छ। यसले व्यक्तिकेन्द्रित सोचलाई कम गर्दै संस्थागत संस्कृतिलाई बलियो बनाउँछ।
जब नेतृत्व सीमित घेरामा केन्द्रित हुन्छ, निर्णयहरू पनि सीमित हुन सक्छन्। तर सामूहिक नेतृत्वमा निर्णय प्रक्रिया व्यापक र सन्तुलित हुन्छ। यसले नयाँ पुस्तालाई पनि नेतृत्वमा अवसर प्रदान गर्छ।
आजको पुस्ताले नेतृत्वमा सहभागिता, खुलापन र अवसर खोजिरहेको छ। त्यसैले पार्टीभित्र युवा, महिला, श्रमिक, किसान, बौद्धिक वर्ग तथा विविध समुदायको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्दै सामूहिक नेतृत्वलाई अझ प्रभावकारी बनाउन आवश्यक छ।
वर्गसंघर्ष र राजनीतिक संघर्षमा सक्रिय जोड
राजनीतिक दल समाज परिवर्तनको माध्यम हो। समाजमा विद्यमान असमानता, अन्याय र विभेदका विरुद्ध संघर्ष गर्नु राजनीतिक दलको मूल जिम्मेवारी हो।
वर्गीय असमानता, बेरोजगारी, गरिबी, सामाजिक विभेद तथा विकासका अवसरमा रहेको असन्तुलन अहिले पनि समाजका प्रमुख चुनौती हुन्। जनताका दैनिक समस्यासँग प्रत्यक्ष जोडिन नसक्ने दलको जनाधार विस्तार हुन सक्दैन।
संघर्ष भनेको केवल सडक आन्दोलन मात्र होइन। जनताको अधिकार, विकास, सुशासन र सामाजिक न्यायका लागि निरन्तर राजनीतिक पहल गर्नु पनि संघर्षकै एउटा रूप हो।
एमालेले वर्गीय मुद्दा र जनजीवनसँग सम्बन्धित प्रश्नहरूमा अझ सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ। श्रमिक, किसान, युवा, विद्यार्थी तथा उत्पीडित समुदायका मुद्दालाई राजनीतिक प्राथमिकतामा राखेर उनीहरूसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध विस्तार गर्न आवश्यक छ।
जनताको दुःख र समस्यासँग जोडिएको राजनीति मात्र दीर्घकालीन रूपमा प्रभावकारी हुन्छ।
जनपक्षीय जीवनशैली, व्यवहार र आचरणको अवलम्बन
राजनीतिमा विचार मात्र पर्याप्त हुँदैन; व्यवहार पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। जनताले नेता र कार्यकर्ताको जीवनशैलीबाट पार्टीको चरित्र मूल्याङ्कन गर्छन्।
यदि नेतृत्व र कार्यकर्ताको व्यवहार जनभावनासँग मेल खाँदैन भने पार्टीप्रतिको विश्वास कमजोर हुन्छ। त्यसैले सादगी, इमानदारी, जनउत्तरदायित्व र नैतिक आचरणलाई पार्टी संस्कृतिको हिस्सा बनाउन आवश्यक छ।
जनपक्षीय जीवनशैली भनेको केवल सामान्य जीवन बिताउनु मात्र होइन; जनताको समस्या बुझ्ने, उनीहरूको दुःख–सुखमा सहभागी हुने र समाजप्रति उत्तरदायी रहने व्यवहार हो।
राजनीतिक कार्यकर्ता जनताको घरदैलोमा पुग्नुपर्छ, उनीहरूको समस्या सुन्नुपर्छ र समाधानका लागि पहल गर्नुपर्छ। जनताबाट टाढा बसेर जनताको राजनीति सम्भव हुँदैन।
आज जनताले भाषणभन्दा व्यवहारमा आधारित राजनीति खोजिरहेका छन्। त्यसैले जनपक्षीय संस्कार र व्यवहारलाई पार्टी जीवनको अभिन्न हिस्सा बनाउन आवश्यक छ।
पार्टी जीवनमा लोकतान्त्रिक मूल्य–मान्यताको अनुशरण
लोकतन्त्र केवल राज्य सञ्चालनको प्रणाली मात्र होइन; यो जीवन पद्धति पनि हो। पार्टीभित्र लोकतान्त्रिक अभ्यास कमजोर भए बाह्य रूपमा लोकतन्त्रको पक्षधर बन्ने नैतिक आधार कमजोर हुन्छ।
लोकतान्त्रिक मूल्य–मान्यता भनेको विचार अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता, आलोचना गर्ने अधिकार, निर्णय प्रक्रियामा सहभागिता र विधिसम्मत कार्यशैली हो।
पार्टीभित्र स्वस्थ बहस र फरक विचारलाई सम्मान गर्ने संस्कृतिको विकास हुनुपर्छ। असहमति हुनु कमजोरी होइन; त्यो लोकतन्त्रको शक्ति हो।
लोकतान्त्रिक अभ्यासले कार्यकर्तामा अपनत्वको भावना बढाउँछ। जब कार्यकर्ताले आफूलाई निर्णय प्रक्रियाको हिस्सा महसुस गर्छन्, उनीहरूको सक्रियता र प्रतिबद्धता पनि बढ्छ।
त्यसैले पार्टी जीवनलाई थप लोकतान्त्रिक, पारदर्शी र उत्तरदायी बनाउने दिशामा ठोस कदम आवश्यक छ।
नीति र नेतृत्व स्थापित गर्न नयाँ आधार तथा दृष्टिकोणको खोजी
समय परिवर्तनसँगै समाजको सोच, अपेक्षा र प्राथमिकता पनि परिवर्तन हुन्छ। नयाँ पुस्ताका चाहना, सूचना–प्रविधिको प्रभाव, विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धा र सामाजिक परिवर्तनका कारण राजनीतिक दलले नयाँ सोच विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता हुन्छ।
परम्परागत शैलीमा मात्र सीमित रहँदा नयाँ पुस्तासँग सम्बन्ध विस्तार गर्न कठिन हुन्छ। त्यसैले नीति निर्माण र नेतृत्व विकासमा नयाँ दृष्टिकोण आवश्यक छ।
शिक्षा, रोजगारी, प्रविधि, वातावरण, उद्यमशीलता तथा सुशासनजस्ता विषय अहिलेका प्रमुख मुद्दा बनेका छन्। पार्टीले यस्ता विषयलाई आफ्नो राजनीतिक एजेन्डाको केन्द्रमा राख्नुपर्छ।
नेतृत्व विकासमा पनि नयाँ पुस्ताको सहभागिता र क्षमताको उपयोग आवश्यक छ। अनुभव र ऊर्जाको संयोजनले मात्र प्रभावकारी नेतृत्व निर्माण सम्भव हुन्छ।
राजनीतिक दलले समाजको परिवर्तनलाई पछ्याउने मात्र होइन, त्यसलाई नेतृत्व गर्ने क्षमता पनि राख्नुपर्छ।
राजनीतिक दलको सबैभन्दा ठूलो पूँजी जनतासँगको सम्बन्ध हो। चुनावका समयमा मात्र जनतासँग सम्पर्क गर्ने संस्कृतिले दीर्घकालीन विश्वास निर्माण गर्न सक्दैन।
जनसम्बन्ध भनेको केवल संगठन विस्तार वा सदस्यता वृद्धि मात्र होइन; जनताको भावना बुझ्ने, उनीहरूको आवश्यकता पहिचान गर्ने र समस्याको समाधानमा सहभागी हुने प्रक्रिया हो।
आज सामाजिक सञ्जालले संवादको स्वरूप परिवर्तन गरेको छ। तर प्रत्यक्ष मानवीय सम्बन्धको महत्व अझै कम भएको छैन। डिजिटल माध्यम र प्रत्यक्ष जनसम्पर्कबीच सन्तुलन कायम गर्न आवश्यक छ।
पार्टीका नेता तथा कार्यकर्ताले समुदायमा नियमित उपस्थित भएर जनतासँग अन्तरक्रिया गर्नुपर्छ। जनताको घरदैलोमा पुग्ने संस्कृति पुनर्जीवित गर्न आवश्यक छ।
निष्कर्ष
पार्टी रूपान्तरण कुनै एक दिनमा सम्पन्न हुने प्रक्रिया होइन। यो निरन्तर आत्मसमिक्षा, सुधार र अभ्यासको यात्रा हो। यसको आधार जनतासँगको बलियो सम्बन्ध, लोकतान्त्रिक अभ्यास, संघर्षशील राजनीतिक संस्कार तथा संस्थागत प्रणालीको सुदृढीकरणमा निर्भर हुन्छ।
एकता, अनुशासन र विधिसम्मत प्रक्रियाको अनुशरण गर्दै संस्थागत बाटोबाट अघि बढ्न सके मात्र पार्टीलाई थप गतिशील, जनमुखी र प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ।
जनताको विश्वास नै राजनीतिक दलको वास्तविक शक्ति हो। जब पार्टी जनतासँग नजिक हुन्छ, जनभावनालाई बुझ्छ र समयअनुसार आफूलाई रूपान्तरण गर्छ, तब मात्र उसले दीर्घकालीन नेतृत्व स्थापित गर्न सक्छ। एमालेका लागि पनि जनसम्बन्ध विकास र पार्टी रूपान्तरणको यही मार्ग भविष्यको सबल आधार बन्न सक्छ।
