जेठ ३ नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको एउटा तिथि मात्र होइन, एउटा अधुरो इतिहास हो । एउटा नखुलेको रहस्य हो । एउटा रोकिएको सम्भावना हो । दासढुंगाको भीरबाट खसेको त्यो जीपसँगै नेपाली वाम राजनीतिले दुई जना नेता मात्र गुमाएको थिएन, उसले दिशा दिने मस्तिष्क र संगठन जोगाउने मुटु पनि गुमाएको थियो । स्वर्गीय मदन भण्डारी र जीवराज आश्रितको मृत्युले एमालेलाई तत्काल कमजोर बनाएन, तर बिस्तारै त्यो पार्टीलाई विचारविहीन, आत्ममुग्ध र नेतृत्व–निर्भर बनाउने प्रक्रिया सुरु गर्यो ।
आज तीन दशकपछि उभिएर हेर्दा प्रश्न उठ्छ—त्यो बेला जनताको घरघरमा पुगेको एमाले अहिले किन आफ्नै कार्यकर्ताको मनमा पनि कमजोर हुँदै गएको छ ? किन विचारको पार्टी चाकडीको क्लबजस्तो देखिन थालेको छ ? किन संगठनको गर्व गर्ने दल गुट, व्यक्तिपूजा र आत्ममुग्धतामा फसेको छ ? अनि सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न—यो पार्टीलाई फेरि विचार, संगठन र वैचारिक उचाइमा फर्काउन सक्ने नेता को छ ?
उत्तर सजिलो छैन । तर एमालेभित्र गम्भीर ढंगले हेर्ने हो भने एउटा नाम निरन्तर अगाडि आउँछ—शंकर पोखरेल ।
यो कुनै भावनात्मक निष्कर्ष होइन । यो एमालेको इतिहास, वर्तमान संकट र भविष्यको आवश्यकताको विश्लेषणबाट निस्किएको निष्कर्ष हो ।
मदन भण्डारीको सबैभन्दा ठूलो शक्ति के थियो ? केवल भाषण ? होइन । उनको शक्ति थियो—राजनीतिक दृष्टि । उनले नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई समयअनुकूल बनाउने साहस गरे । जब विश्वभर कम्युनिस्ट आन्दोलन रक्षात्मक अवस्थामा थियो, उनले “जनताको बहुदलीय जनवाद” मार्फत नयाँ बाटो देखाए । जबज केवल दस्तावेज थिएन, त्यो एमालेलाई जनतामाझ पुर्याउने राजनीतिक दर्शन थियो । त्यसले कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई जनतासँग जोड्यो । एमालेलाई वैचारिक आत्मविश्वास दियो ।
तर विचारले मात्र पार्टी चल्दैन । त्यसलाई जरा तहसम्म पुर्याउने संगठन चाहिन्छ । त्यहाँ जीवराज आश्रित थिए । उनी पदका नेता कम, संगठनका अभियन्ता बढी थिए । उनी कार्यकर्ताको मनोविज्ञान बुझ्थे । उनी संरचना बनाउँथे । जिल्ला, गाउँ, टोलसम्म पार्टीलाई पुर्याउने श्रम आश्रितले गरेका थिए । मदन विचार थिए भने आश्रित संगठन थिए । यी दुईको संयोजनले एमालेलाई शक्तिशाली बनाएको थियो ।
आज एमालेको संकट पनि यही हो—विचार कमजोर छ, संगठन थाकेको छ । पार्टीभित्र बहस छैन । केवल ताली छ । आलोचना छैन । केवल प्रशंसा छ । संगठन निर्माणको संस्कृति हराउँदै गएको छ । नेताको वरिपरि घुम्ने, फोटो खिचाउने, सामाजिक सञ्जालमा स्तुति लेख्ने प्रवृत्ति बढेको छ । कुनै समय कार्यकर्ताले संगठन बनाएर नेता बन्थे । अहिले नेता नजिक पुगेर अवसर पाइन्छ । यही कारण पार्टीभित्र वैचारिक र संगठनात्मक उचाइ खस्किएको छ ।
एमाले अहिले चुनाव जित्न सक्ने पार्टी त हुन सक्छ, तर प्रेरणा जगाउन सक्ने पार्टी कमजोर हुँदै गएको छ । कार्यकर्ताको आँखामा पहिलेको चमक छैन । युवाहरूमा आकर्षण कम हुँदै गएको छ । किनकि पार्टीले विचारभन्दा व्यक्तिलाई ठूलो बनायो । संगठनभन्दा पहुँचलाई महत्वपूर्ण बनायो ।
यही मोडमा शंकर पोखरेलको चर्चा गम्भीर रूपमा सुरु हुन्छ । शंकर पोखरेल एमालेभित्र केवल प्रशासनिक अनुभव भएका नेता होइनन् । उनी विचार र संगठन दुवै बुझ्ने नेता हुन् । अहिले एमालेमा सबैभन्दा ठूलो अभाव यही दुई पक्षको छ । भाषण गर्ने नेता धेरै छन् । शक्ति प्रदर्शन गर्ने नेता पनि धेरै छन् । तर विचारलाई व्यवस्थित ढंगले व्याख्या गर्न सक्ने, संगठनलाई पुनः ऊर्जाशील बनाउन सक्ने र कार्यकर्तामा वैचारिक आत्मविश्वास भर्न सक्ने नेता थोरै छन् ।
शंकर पोखरेल त्यही दुर्लभ श्रेणीका नेता हुन् । उनको राजनीतिक यात्रालाई हेर्ने हो भने उनी सामाजिक सञ्जालको कृत्रिम प्रचारबाट बनेका नेता होइनन् । उनी आन्दोलन, अध्ययन, संगठन र निरन्तर अभ्यासबाट बनेका नेता हुन् । विद्यार्थी राजनीतिदेखि पार्टी संगठन, वैचारिक प्रशिक्षण र राष्ट्रिय जिम्मेवारीसम्मको उनको यात्रा योजनाबद्ध र परिपक्व देखिन्छ । सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा—उनको राजनीति उत्तेजनामा होइन, दृष्टिमा आधारित छ ।
आज एमालेभित्र धेरै नेताले भीड त तान्न सक्छन्, तर विचार दिन सक्दैनन् । धेरै नेताले नाराबाजी गर्न सक्छन्, तर नयाँ पुस्तालाई बौद्धिक रूपमा आकर्षित गर्न सक्दैनन् । शंकर पोखरेलको शक्ति यहीं छ । उनी जबजका गम्भीर व्याख्याता हुन् । उनले मदन भण्डारीको राजनीतिक दर्शनलाई केवल उद्धृत गर्दैनन्, त्यसलाई समयानुकूल व्याख्या गर्न सक्छन् ।
यो संयोग होइन कि मदन भण्डारीले सार्वजनिक कार्यक्रममै शंकर पोखरेलको क्षमताको प्रशंसा गरेका थिए । मदनले मानिस चिन्न सक्थे । उनी प्रतिभा पहिचान गर्न जान्दथे । शंकरमा उनले केवल एउटा कार्यकर्ता होइन, सम्भावित नेतृत्व देखेका थिए । आज त्यो मूल्याङ्कन झन् सान्दर्भिक देखिन्छ ।
एमाले अहिले वैचारिक अलमलमा छ । नयाँ पुस्तालाई पार्टीसँग भावनात्मक रूपमा जोड्ने भाषाको अभाव छ । पार्टीभित्र बहस कमजोर छ । अध्ययनको संस्कृति हराउँदै गएको छ । यस्तो अवस्थामा पार्टीलाई फेरि वैचारिक केन्द्रमा फर्काउन सक्ने नेतृत्व चाहिएको छ । शंकर पोखरेलको सबैभन्दा ठूलो महत्व यही हो ।
उनको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो—सांगठनिक क्षमता ।जीवराज आश्रितको चर्चा हुँदा एमालेभित्र एउटा शब्द बारम्बार आउँछ—“संगठन” । अहिले पार्टीभित्र त्यही संगठनात्मक आत्मा कमजोर हुँदै गएको छ । कमिटी छन्, तर जीवन छैन । संरचना छन्, तर ऊर्जा छैन । बैठक छन्, तर बहस छैन । शंकर पोखरेल संगठनलाई केवल चुनावी संयन्त्रका रूपमा होइन, वैचारिक संरचनाका रूपमा बुझ्ने नेता हुन् ।
उनको शैली हेर्दा एउटा कुरा स्पष्ट देखिन्छ—उनी सम्बन्ध बनाउँछन्, भीड होइन । उनी कार्यकर्तासँग संवाद गर्छन्, केवल निर्देशन होइन । यही गुणले उनलाई संगठनभित्र स्वीकार्य बनाएको छ ।
आज एमालेको अर्को ठूलो संकट के हो भने पार्टीभित्र व्यक्तिपूजा बढेको छ । नेता आलोचनाभन्दा माथि राखिएका छन् । प्रश्न गर्नेहरू असहज मानिन्छन् । यस्तो अवस्थामा पार्टीभित्र स्वतन्त्र सोच कमजोर हुन्छ । मदन भण्डारीको समयको एमाले बहस गर्ने पार्टी थियो । अहिले धेरै ठाउँमा “हो हजुर” संस्कृतिले ठाउँ लिएको छ ।
शंकर पोखरेलको विशेषता के छ भने उनी तुलनात्मक रूपमा संयमित, अध्ययनशील र संवादमुखी नेता हुन् । उनी उत्तेजनाले होइन, तर्कले प्रभाव पार्ने शैलीका नेता हुन् । अहिले एमालेलाई यही शैलीको नेतृत्व आवश्यक छ । किनकि पार्टीलाई फेरि विचारको जगमा उभ्याउन चिच्याउने होइन, सोच्ने नेतृत्व चाहिन्छ ।
उनको निस्कलंक छवि पनि एमालेका लागि ठूलो पूँजी हो । नेपाली राजनीतिमा अहिले विश्वासको संकट गहिरो छ । नेतामाथि जनताको भरोसा कमजोर छ । यस्तो अवस्थामा व्यक्तिगत जीवनशैली, राजनीतिक व्यवहार र सार्वजनिक छविमा विवादरहित देखिनु सामान्य कुरा होइन । शंकर पोखरेल यही कारण फरक देखिन्छन् । उनीमाथि व्यक्तिगत लाभ, आर्थिक अनियमितता वा शक्ति दुरुपयोगका गम्भीर आरोप छैनन् ।
कम्युनिस्ट राजनीतिमा छवि केवल व्यक्तिगत विषय होइन, राजनीतिक नैतिकताको प्रश्न पनि हो । मदन भण्डारीको लोकप्रियता केवल विचारका कारण थिएन, उनको जीवनशैली पनि त्यसको कारण थियो । कार्यकर्ताले उनीहरूलाई आफ्नै मान्थे । अहिले एमालेलाई फेरि त्यस्तै नैतिक उचाइ भएको नेतृत्व आवश्यक छ ।
पार्टीभित्र नेतृत्व हस्तान्तरणको बहस अब टार्न नसकिने चरणमा पुगेको छ । प्रश्न केवल “को पछि को” भन्ने होइन । प्रश्न “पार्टी कता जाने” भन्ने हो । एमाले अब केवल संगठन जोगाउने कि फेरि वैचारिक आन्दोलन बन्ने ? यही प्रश्नको उत्तर खोज्दा शंकर पोखरेलको नाम स्वाभाविक रूपमा अगाडि आउँछ ।
किनकि उनीसँग मदन भण्डारीको जस्तै वैचारिक स्पष्टता देखिन्छ । जबजलाई समयानुकूल ढंगले व्याख्या गर्न सक्ने क्षमता देखिन्छ । सार्वजनिक मञ्चमा शालीन तर प्रभावशाली प्रस्तुति देखिन्छ । अर्कोतर्फ जीवराज आश्रितजस्तै संगठनलाई संरचनागत रूपमा बुझ्ने क्षमता पनि देखिन्छ । विचार र संगठन—यी दुई पक्षको संयोजन एमालेलाई अहिले सबैभन्दा बढी आवश्यक छ ।
आज एमालेको सबैभन्दा ठूलो चुनौती बाहिर होइन, भित्र छ । कार्यकर्तामा ऊर्जा कसरी फर्काउने ? युवालाई कसरी आकर्षित गर्ने ? पार्टीभित्र बहस कसरी पुनर्जीवित गर्ने ? व्यक्तिपूजाबाट पार्टीलाई कसरी मुक्त गर्ने ? संगठनलाई फेरि जीवित कसरी बनाउने ? यी प्रश्नको उत्तर नाराले आउँदैन । यसको लागि वैचारिक र सांगठनिक पुनर्निर्माण चाहिन्छ । शंकर पोखरेल त्यसका लागि उपयुक्त पात्र देखिन्छन् ।
उनी भीड उचाल्ने शैलीका नेता होइनन् । तर दीर्घकालीन रूपमा पार्टीलाई दिशा दिन सक्ने क्षमता भएका नेता हुन् । उनी प्रतिक्रियात्मक राजनीति कम गर्छन्, संरचनात्मक राजनीति बढी गर्छन् । उनी क्षणिक लोकप्रियताभन्दा स्थायी संगठन निर्माणलाई महत्व दिन्छन् । एमालेको आगामी यात्राका लागि यही शैली आवश्यक छ ।
आज जेठ ३ मा एमालेले यदि साँच्चै मदन–आश्रितलाई सम्झिने हो भने केवल फूल चढाएर पुग्दैन । पार्टीले आत्मपरीक्षण गर्नुपर्छ । आफू किन थाक्यो भन्ने प्रश्न सोध्नुपर्छ । कार्यकर्ता किन निराश छन् भन्ने बुझ्नुपर्छ । विचार किन कमजोर भयो भन्ने स्वीकार गर्नुपर्छ । र त्यसपछि एउटा साहसी निर्णय गर्नुपर्छ—एमालेलाई फेरि विचार र संगठनको मार्गमा फर्काउने नेतृत्व निर्माण गर्नुपर्छ ।
इतिहासले सधैं एउटा कुरा प्रमाणित गरेको छ—पार्टीहरू चुनाव हारेर मात्र कमजोर हुँदैनन्, उनीहरू आफ्नै आत्मा हराएर कमजोर हुन्छन् । एमाले अहिले त्यही जोखिमको मोडमा छ । यदि उसले आफूलाई पुनर्जीवित गर्न चाहन्छ भने उसलाई फेरि मदनको विचार र आश्रितको संगठनात्मक संस्कारमा फर्किनुपर्छ । त्यो यात्रा नेतृत्व बिना सम्भव छैन । र अहिलेको एमालेमा त्यो वैचारिक गहिराइ, संगठनात्मक अनुभव, सन्तुलित व्यक्तित्व र निस्कलंक छविको सबैभन्दा बलियो संयोजन यदि कसैमा देखिन्छ भने त्यो नाम हो—शंकर पोखरेल ।
सायद एमालेलाई फेरि जिउँदो बनाउन अब भाषणभन्दा बढी दिशा चाहिएको छ । भीडभन्दा बढी विचार चाहिएको छ । अनि त्यही दिशाको खोजीमा एमाले एकदिन फेरि मदन–आश्रितको बाटो हुँदै शंकर पोखरेलसम्म आइपुग्न बाध्य हुनेछ ।
